نگاهی متفاوت به سینما و تأثیر آن بر کودکان

به گزارش خبرگزاری صداوسیما، کتاب «تربیت سینمایی»، نوشته داوود طالقانی، به تازگی از سوی دفتر نشر معارف منتشر شد و در دسترس علاقه‌مندان قرار گرفت. کتاب حاضر، اثری تازه و کلیشه‌شکن در مطالعات تربیتی، فلسفی و رسانه‌ای ایران معاصر محسوب می‌شود که تلاش دارد با رویکردی میان‌رشته‌ای، از سطح گفتار‌های کلی و تقلیل‌گرایانه درباب «سواد رسانه‌ای» فراتر رود و مفهومی تازه، ریشه‌دار و نقادانه از «تربیت سینمایی» ارائه کند؛ مفهومی که هم به درک پیچیدگی‌های سینما به‌مثابه هنر، رسانه، صنعت و پدیده اجتماعی می‌پردازد و هم جایگاه تربیت را به‌عنوان امری بنیادین در مواجهه با سینما بازاندیشی می‌کند.

طالقانی پیش از این با آثاری همچون سلبریتی ایرانی، شرق‌گرایی و استعمار سایبری، تلاش‌هایی در اندیشه‌ورزی پیرامون رسانه، فرهنگ عامه، تصویر و سوبژکتیویته ایرانی ایفا کرده بود. «تربیت سینمایی» ادامه طبیعی همان مسیر فکری است؛ مسیری که با عبور از موضع‌گیری‌های منفعلانه یا شعارمحور، به دنبال تدوین یک نظریه بومی-انتقادی در نسبت با هنر تصویر است.

کتاب از یک پرسش اساسی آغاز می‌کند: چرا با وجود نفوذ گسترده سینما و تصویر در زندگی ایرانیان، بحث درباره نسبت سینما و تربیت هنوز در سطحی گنگ، کلی و منفصل باقی مانده است؟ نویسنده از تجربه‌های زیسته، روایت‌های تاریخی و صورت‌بندی‌های نظری بهره می‌گیرد تا نشان دهد که چگونه تربیت سینمایی در ایران گرفتار سه تلقی ناقص و ناکارآمد شده است:

۱. نگاه صرفاً فرمالیستی و زیبایی‌شناسانه منتقدان سینما،

۲. نگاه سنتی و گسسته مربیان تربیتی،

۳. و سرانجام نگاه نوپدید و ابزارمحور فعالان حوزه سواد رسانه‌ای.

این سه نگاه، هر یک بخشی از حقیقت را می‌فهمند، اما در عمل، یا سینما را به ابژه‌ای بی‌جان بدل می‌کنند یا تربیت را از عمق انسانی و فرهنگی‌اش تهی می‌سازند. این کتاب تأکید می‌کند که «تربیت سینمایی» با رویکردی میان‌رشته‌ای، «تربیت سینمایی» را به مواجهه انتقادی، خلاقانه و فلسفی با سینما به‌مثابه امکان تربیت انسان معاصر تعبیر می‌کند. سینما در این تلقی میدانی برای تمرین درک، قضاوت، خیال، هم‌دلی، تفکر انتقادی و تجربه زیباشناختی است. یکی از ویژگی‌های برجسته کتاب، تکیه بر پشتوانه‌ای غنی از نظریه‌پردازان کلاسیک و معاصر سینماست. نویسنده با زبانی روشن، قابل‌فهم و در عین حال وفادار به دقت نظری، پنج الگوی اصلی در تربیت سینمایی را معرفی و تحلیل می‌کند:

۱. هوگو مانستربرگ: با تأکید بر روان‌شناسی ادراک، همذات‌پنداری و نقش توجه در مواجهه با تصویر متحرک.

۲. زیگفرید کراکوئر: با تحلیل اجتماعی-فرهنگی سینما و بازتاب ناخودآگاه جمعی در فرم‌های بصری.

۳. رودلف آرنهایم: با تمرکز بر ادراک بصری، خلاقیت و زیبایی‌شناسی غیرواقعی سینمای هنری.

۴. آندره بازن: با تأکید بر رئالیسم، تجربه زیسته، و نگاه فلسفی به بازنمایی واقعیت.

۵. ژیل دلوز: با طرح مفاهیم تصویر-حرکت و تصویر-زمان و نقش سینما در تولید اندیشه و ادراک فلسفی.

نویسنده از این پنج نظریه‌پرداز، برای بنیاد نهادن خوانش تازه‌ای از نسبت سینما و تربیت بهره می‌گیرد؛ خوانشی که از یک‌سو بر تجربه زیباشناسی و از سوی دیگر بر فهم اخلاقی، اجتماعی و روانی تأکید دارد. کتاب در کنار مباحث نظری، با ارجاع به بیش از ۳۰۰ فیلم از سینمای ایران و جهان، خواننده را به سفر میان تجربه‌های تربیتی در سینما می‌برد. از فیلم «خانه دوست کجاست»، اثر عباس کیارستمی به‌عنوان الگوی تربیت اخلاقی و مینیمالیستی گرفته تا «ستاره‌ای روی زمین»، «انجمن شاعران مرده»، «نویسندگان آزادی»، «مناظره‌کنندگان بزرگ»، «آندره روبلف» و... که هرکدام بخشی از دلالت‌های تربیتی در سینما را مجسم می‌سازند.

این فیلم‌ها برای توضیح پیچیدگی درون‌ماندگار در روایت، فرم، نقش مخاطب، و ظرفیت‌های پنهان تربیت از خلال سینما انتخاب و تحلیل شده‌اند. فصل «تربیت و هنر» در کتاب، به یکی از ابعاد مغفول‌مانده نظریه‌های تربیتی می‌پردازد: نسبت تربیت با تجربه زیباشناختی و هنر. نویسنده در این بخش، با مروری بر پنج رویکرد در تربیت هنری (سنتی، تولیدمحور، دریافت‌محور، موضوع‌محور، دیسیپلینی)، به تحلیل فیلم‌هایی مانند شب‌های روشن، مائودی، مدیگلیانی و پولاک می‌پردازد؛ آثاری که هر یک درکی متفاوت از هنر و تربیت را به نمایش می‌گذارند.

در اینجا «تربیت هنری» به معنای تمرین زیستن با حساسیت، ادراک، خیال، و تفکر از خلال مواجهه با امر هنری فهمیده می‌شود. کتاب «تربیت سینمایی» منبعی ضروری برای علاقه‌مندان به مطالعات سینما، تعلیم و تربیت، فلسفه هنر، روان‌شناسی رسانه و ارتباطات فرهنگی است. همچنین برای معلمان، مربیان، فیلم‌سازان، سیاست‌گذاران فرهنگی، استادان دانشگاه، فعالان حوزه کودک و نوجوان و حتی والدین دغدغه‌مند قابل استفاده و تأمل است. این کتاب، دریچه‌ای تازه به دنیایی است که اغلب آن را یا جدی نمی‌گیریم یا بد می‌فهمیم: دنیای تصویر، خیال، معنا و تربیت در عصر سینما.

چرا مطالعه این کتاب برای والدین مفید است؟

در دنیایی که تصویر بر کلمه غلبه یافته، و فرزندان ما بیشتر با صفحه نمایش‌ها خو می‌گیرند تا کتاب‌ها، پرسش از نسبت تربیت و سینما دیگر یک سؤال فرعی نیست؛ یک مسئله اصلی تربیت معاصر است. کتاب «تربیت سینمایی» نوشته داوود طالقانی، پاسخی تفصیلی، چندلایه و روشمند به این مسئله است: در جهانی مملو از تصویر، چگونه باید زیست، آموخت و انسان ماند؟ این کتاب، برای هر کسی که دغدغه‌ی تربیت دارد اثری جذاب محسوب می‌شود؛ چرا که خلأیی جدی را در سپهر مطالعات تربیتی و رسانه‌ای ما پر می‌کند.

نویسنده از همان آغاز روشن می‌کند که «تربیت سینمایی» را نباید با «آموزش سینما» یا «سواد رسانه‌ای» یکی گرفت. این کتاب، طرح یک رویکرد جدید است برای فهم سینما به‌مثابه امکان و میدان تربیت انسان. کتاب در مقدمه‌اش با صراحت می‌گوید که مواجهه آن با تاریخ تصویر در ایران، و نیز حکایت‌های فراموش‌شده از ریشه‌های بومی «تصویر متحرک»، نقطه آغاز این دغدغه بوده است: اینکه سینما را صرفاً پدیده‌ای وارداتی و غربی بدانیم، خود نوعی استعمار ذهنی است.

این کتاب می‌کوشد نشان دهد که اندیشیدن به سینما از منظر تربیتی، ضرورتی برخاسته از زیست ایرانی و اسلامی ماست. این کتاب، سؤالاتی اساسی را پیش می‌کشد و برای نخستین‌بار در فضای فکری ما، پاسخی نظری به آنها می‌دهد: چرا در نظام‌های آموزشی ما، سینما به‌مثابه ابزار تربیت جدی گرفته نمی‌شود؟ چرا منتقدان سینما از تربیت غافل‌اند، و مربیان تربیت از درک سینما؟ چگونه می‌توان فیلمی را به‌عنوان بستر پرورش ادراک، اخلاق، تخیل و مشارکت اجتماعی دید؟ و بالاخره، آیا می‌توان از دل سینما، انسانی آزادتر، فهیم‌تر و اخلاقی‌تر ساخت؟

پاسخ‌های این کتاب، بر پایه نظریه‌پردازی دقیق، تحلیل فیلم‌های شناخته‌شده، و گفت‌و‌گو با سنت‌های فلسفی و تربیتی متنوع شکل گرفته است. نویسنده با بهره‌گیری از آرای هوگو مانستربرگ، زیگفرید کراکوئر، رودلف آرنهایم، آندره بازن و ژیل دلوز، مدل نظری منسجمی ارائه می‌دهد که در آن، سینما به‌مثابه رسانه‌ای برای تفکر، ذوق زیباشناختی، شناخت فرهنگی، تحریک تخیل و هم‌دلی روانی قابل درک می‌شود.

در جهان سیاست‌زده‌ای که سینما یا ابزاری برای سرگرمی تلقی می‌شود یا وسیله‌ای برای پروپاگاندا، این کتاب راهی متفاوت پیشنهاد می‌کند: بازاندیشی در خودِ سینما، از دل تجربه زیسته مخاطب، و در افق یک تربیت انسانی. این راهی است که از دل تجربه شهید سیدمرتضی آوینی آغاز شده، اما با زبان و چارچوبی جدید ادامه یافته است.

علاقه‌مندان می‌توانند کتاب حاضر را از دفتر نشر معارف تهیه کنند.