قنات‌های یزد؛ الگوی تاریخی سازگاری با خشکسالی و حکمرانی هوشمند آب

به گزارش خبرگزاری صدا و سیما مرکز یزد، محمدمهدی جوادیان‌زاده در نشست تخصصی بررسی ابعاد تاریخی و فرهنگی قنات دولت‌آباد یزد، قنات را نمادی از حکمرانی هوشمندانه آب و الگویی موفق برای سازگاری با تغییرات اقلیمی دانست و گفت: قنات تنها یک سازه فیزیکی برای انتقال آب نیست، بلکه بنیان‌گذار یک نظام اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی در مناطق خشک و کم‌آب بوده است.

وی با اشاره به اینکه قنات دولت‌آباد دارای دو وجه «سازه فیزیکی» و «فرآیند حیات‌بخشی» است، افزود: در سرزمینی همچون یزد که همواره با محدودیت منابع آبی مواجه بوده، قنات توانسته با بهره‌گیری از دانش بومی، زمینه شکل‌گیری کشاورزی، تجارت، صنعت، خدمات و زیست پایدار را فراهم کند.

جوادیان‌زاده با تأکید بر اینکه قنات تنها یک سازه انتقال آب نیست، ادامه داد: آنچه امروز در نگاه یونسکو و مطالعات میراث فرهنگی اهمیت دارد، تنها ساختار مهندسی قنات نیست، بلکه نظامات اجتماعی، فرهنگ مشارکت، شیوه‌های توزیع عادلانه آب و انسجام اجتماعی شکل‌گرفته پیرامون قنات‌هاست؛ موضوعی که بخش مهمی از آن متأسفانه در گذر زمان مستندسازی نشده است.

رئیس مرکز بین‌المللی قنات و سازه‌های تاریخی آبی با تأکید بر اینکه بحران امروز آب بیش از آنکه ناشی از کمبود منابع باشد، حاصل ضعف در حکمرانی و مدیریت منابع آبی است، تصریح کرد: در گذشته با وجود امکانات محدود، نظام بهره‌برداری از آب بسیار دقیق‌تر و عادلانه‌تر از امروز عمل می‌کرد و همین موضوع موجب پایداری حیات در مناطق کویری می‌شد.

وی افزود: در نظام سنتی قنات، آب بر مبنای زمان توزیع می‌شد تا عدالت میان بهره‌برداران برقرار باشد و حقوق پایین‌دست و بالادست حفظ شود؛ الگویی که نشان‌دهنده عمق حکمرانی اجتماعی آب در ایران تاریخی است.

جوادیان‌زاده با اشاره به مسئله تغییر اقلیم و ضرورت سازگاری با شرایط جدید اظهار داشت: امروز جهان بر دو محور کاهش اثرات تغییر اقلیم و سازگاری با آن تمرکز کرده، در حالی که نیاکان ما قرن‌ها پیش این سازگاری را در قالب قنات و سبک زندگی متناسب با اقلیم خشک تجربه کرده بودند.

وی خاطرنشان کرد: مردم یزد از گذشته می‌دانستند که منابع آب همواره ثابت نیست، بنابراین ساختار اقتصادی و معیشتی خود را متناسب با شرایط کم‌آبی طراحی کرده بودند و در سال‌های خشکسالی، با تکیه بر صنایع کم‌آب‌خواه همچون پرورش کرم ابریشم، تولید منسوجات و مشاغل جانبی، فشار ناشی از کاهش منابع آبی را مدیریت می‌کردند.

رئیس مرکز بین‌المللی قنات و سازه‌های تاریخی آبی ادامه داد: وجود شاخه‌های متعدد قنات و توسعه آنها در دوره‌های مختلف تاریخی، نشان می‌دهد که مسئله خشکسالی همواره وجود داشته، اما جامعه گذشته با سازگاری و مدیریت صحیح، توان عبور از بحران را داشته است.

وی با انتقاد از فاصله امروز جامعه با مفهوم سازگاری با کم‌آبی تصریح کرد: متأسفانه امروز بسیاری از فعالیت‌های کشاورزی و مصرف آب، تناسبی با واقعیت اقلیمی ندارند و قوانین نیز در برخی موارد به جای تقویت سازگاری، زمینه تداوم برداشت‌های ناپایدار را فراهم کرده‌اند.

جوادیان‌زاده همچنین به اثرات مخرب برخی فعالیت‌های عمرانی و برداشت‌های بی‌رویه بر زیست‌بوم قنات‌ها اشاره کرد و گفت: قنات‌ها فراتر از یک مسیر انتقال آب، یک زیست‌بوم و میکرو اقلیم ارزشمند ایجاد کرده‌اند که باید در حفظ و معرفی آنها حساسیت بیشتری وجود داشته باشد.

وی ثبت جهانی قنات‌های یزد را فرصتی ارزشمند برای معرفی این میراث تاریخی دانست و افزود: قنات‌ها می‌توانند علاوه بر نقش فرهنگی و تاریخی، به عنوان ظرفیتی مهم در حوزه گردشگری و انتقال درس‌آموخته‌های حکمرانی آب به نسل امروز و آینده مورد توجه قرار گیرند.

جوادیان‌زاده در پایان از ایجاد کیوسک اطلاع‌رسانی مرتبط با سازه‌های تاریخی آبی در یزد خبر داد و اظهار امیدواری کرد که این اقدامات بتواند به معرفی بهتر میراث ارزشمند آبی استان و افزایش آگاهی عمومی در این حوزه کمک کند.